การผดุงครรภ์ไทย เป็นศาสตร์แขนงหนึ่งของการแพทย์แผนไทย และเป็นภูมิปัญญาของบรรพชนที่ควรอนุรักษ์ให้อยู่คู่สังคมไทยอย่างยั่งยืน



การดูแลหญิงหลังคลอดด้วยการทับหม้อเกลือ


ข้อบ่งใช้ การทับหม้อเกลือเพื่อการฟื้นฟูสภาพในหญิงหลังคลอด
  คลอดปกติ ให้ทำการทับหม้อเกลือได้ในช่วงหลังคลอด 7 วันถึง 3 เดือน วันละ 1 ครั้งติดต่อกันไม่เกิน 1 สัปดาห์

  ผ่าตัดคลอด ให้ทำการทับหม้อเกลือได้ในช่วงหลังคลอดเกิน 1 เดือน (แผลผ่าตัดหายแล้ว) แต่ไม่เกิน 3 เดือนวันละ 1 ครั้งติดต่อกันไม่เกิน 1 สัปดาห์


ประโยชน์

1. ทำให้มดลูกหดรัดตัวได้ดี มดลูกเข้าอู่เร็ว น้ำคาวปลาเดินสะดวก

2. รักษาอาการปวดเมื่อย ขัดยอก

3. ทำให้การไหลเวียนโลหิตและน้ำเหลืองดีขึ้น

4. ความร้อนจะกระตุ้นให้เกิดการเผาผลาญไขมันหน้าท้อง ช่วยให้หน้าท้องยุบได้บ้างเล็กน้อย




การทำหัตถการ - ท่าที่ 1 การทับบริเวณหน้าท้อง

ให้หญิงหลังคลอดนอนหงาย แล้วโกยท้องจากเหนือหัวหน่าวและด้านข้าง ให้ลำไส้ ไขมันหน้าท้องมาอยู่ใต้อก แล้วเอามุมของหม้อเกลือวางบนหน้าท้องบริเวณหัวหน่าวตรงกับมดลูก หมุนวนไปรอบ ๆ 1 รอบ วางพักหม้อเกลือเหนือหัวหน่าว แล้วหมุนวนใหม่ ทำ 5-6 รอบ


1 / 9
ท่าเตรียมในการทับหม้อเกลือ
2 / 9
โกยหน้าท้องจากเหนือหัวหน่าว
3 / 9
โกยหน้าท้องจากด้านข้างขวาล่าง
4 / 9
โกยหน้าท้องจากด้านข้างซ้ายล่าง
5 / 9
โกยหน้าท้องจากใต้ลิ้นปี่
6 / 9
โกยหน้าท้องบริเวณใต้ชายโครงขวา
7 / 9
โกยหน้าท้องบริเวณใต้ชายโครงซ้าย
8 / 9
เอามุมของหม้อเกลือวางบนหน้าท้องเหนือหัวหน่าว หมุนวนไปรอบๆ 1 รอบ
9 / 9
วางพักหม้อเกลือเหนือหัวหน่าว แล้วหมุนวนใหม่ ทำซ้ำ 5-6 รอบ


การทำหัตถการ - ท่าที่ 2 การเข้าตะเกียบโดยไม่ต้องเหยียบ

หญิงหลังคลอดนอนตะแคง โดยให้อยู่ในลักษณะที่สามารถใช้หม้อเกลือกดทับขาด้านในได้ ผู้ให้บริการเอาหม้อเกลือกดบริเวณข้อสะโพกแล้วยกหม้อเกลือมาวางบริเวณเหนือหัวเข่าจากนั้นกดไล่ (ในจังหวะ กด-ยก)ไปจนถึงต้นขา ทำซ้ำ 5-6 รอบ แล้ววางหม้อเกลือจากเหนือข้อเท้า แล้วกดไล่ถึงหัวเข่า ทำซ้ำ 5-6 รอบ วางหม้อเกลือบนขาด้านในท่อนบน แล้วกดไล่จนถึงใต้ก้นย้อย ทำซ้ำ 5-6 รอบ แล้ววางหม้อเกลือบนขาด้านในท่อนล่างบริเวณเข่า แล้วกดไล่จนถึงข้อเท้า ทำซ้ำ 5-6 รอบ


1 / 7
วางหม้อเกลือบนกล้ามเนื้อขาด้านนอก บริเวณข้อสะโพก
2 / 7
กดไล่จากเหนือเข่าถึงต้นขา ทำซ้ำ 5-6 รอบ
3 / 7
วางหม้อเกลือจากเหนือข้อเท้า
4 / 7
แล้วกดไล่ถึงหัวเข่าทำซ้ำ 5-6 รอบ
5 / 7
วางทับหม้อเกลือบนขาด้านในท่อนบนจากบริเวณเข่าถึงใต้ก้นย้อย ทำซ้ำ 5-6 รอบ
6 / 7
วางทับหม้อเกลือบนขาด้านในท่อนล่างจากบริเวณเข่าจนถึงข้อเท้า
7 / 7
ทำซ้ำ 5-6 รอบ


การทำหัตถการ - ท่าที่ 3 ท่านอนตะแคง

หญิงหลังคลอดนอนตะแคง ผู้ให้บริการนั่งด้านหลังหญิงหลังคลอดและใช้มือจับหม้อเกลือเอาด้านข้างขอบหม้อกดหมุนไปมาหลายครั้งบริเวณกระเบนเหน็บ แล้วกดไล่ขึ้นไปตามร่องกล้ามเนื้อชิดแนวกระดูกสันหลังจนถึงต้นคอ ทำซ้ำ 5-6 รอบ


1 / 5
วางหม้อเกลือกดบริเวณกระเบนเหน็บ
2 / 5
3 / 5
วางหม้อเกลือกดไล่ตามร่องกล้ามเนื้อชิดกระดูกสันหลัง จนติดต้นคอ
4 / 5
5 / 5


การทำหัตถการ - ท่าที่ 4 ท่านอนคว่ำ

หญิงหลังคลอดนอนคว่ำ ให้ผู้บริการนำหม้อเกลือวางบริเวณท้องขาใต้ก้นแล้วกดไล่ตามแนวขาด้านหลัง จนถึงข้อเท้า ทำซ้ำ 4-5 รอบ แล้วทำเหมือนกันของขาทั้ง 2 ข้าง


1 / 3
วางหม้อเกลือบริเวณท้องขาใต้ก้น
2 / 3
กดไล่ตามแนวขาด้านหลัง จนถึงข้อเท้า
3 / 3


หมายเหตุ – การใช้หม้อเกลือ

หม้อเกลือที่ร้อนแล้ว 1 ใบ จะใช้ทับทุกท่าใช้เวลาประมาณครึ่งชั่วโมงหม้อเกลือจะเริ่มเย็นลง จึงให้เปลี่ยนหม้อเกลือใบใหม่ (ในขณะที่เริ่มทับหม้อเกลือใบแรกไปประมาณ 15 นาที ให้ตั้งหม้อใบที่ 2 ซึ่งเกลือจะสุกได้ที่ใกล้เคียงกับหม้อเกลือใบแรกเริ่มเย็นลง) และเกลือที่เคยใช้แล้วไม่ควรนำไปใช้อีก เพราะจะทำให้เก็บความร้อนไว้ได้ไม่นาน


1 / 3
หม้อเกลือ
2 / 3
3 / 3


ข้อห้าม

1. หญิงหลังคลอดที่มีไข้สูงเกิน 37.5 องศาเซลเซียส

2. หญิงหลังคลอดที่มีอาการแสดงของการตกเลือดหลังคลอด

3. หญิงหลังคลอดที่รับประทานอาหารอิ่มใหม่ๆ

4. หญิงหลังคลอดที่แพ้สมุนไพร หรือมีอาการไม่พึงประสงค์จากสมุนไพร




ข้อควรระวัง

1. การคลอดที่ต้องใช้การผ่าตัด ถ้าจะทำการทับหม้อเกลือ ต้องรอให้หลังคลอดเกิน 1 เดือนไปแล้ว

2. ไม่ให้วางหม้อเกลือหรือกดแช่นาน ๆ ในขณะที่หม้อเกลือร้อน 

3. หญิงหลังคลอดที่เป็นเบาหวาน ความดันโลหิตสูง

4. ไม่ทับหม้อเกลือถึงใต้อก




อาการแทรกซ้อน

ในขณะที่มีการทับหม้อเกลืออาจเกิดอาการปวดแสบปวดร้อน พุพองหรือมีอาการหน้ามืด วิงเวียนศีรษะ ให้หยุดทำการทับหม้อเกลือ และทำการปฐมพยาบาลเบื้องต้น ถ้าอาการไม่ดีขึ้น ควรส่งต่อแพทย์แผนปัจจุบัน